Het verband tussen interculturele competenties en geestelijke gezondheidszorg

Geestelijke gezondheidszorg vindt niet plaats in een cultureel vacuüm. Naarmate samenlevingen diverser worden, geven verschillen in communicatiestijlen, waarden en ervaringen steeds meer vorm aan therapeutische relaties en resultaten. Dit artikel onderzoekt hoe interculturele competentie essentieel is voor het bieden van effectieve, rechtvaardige geestelijke gezondheidszorg en hoe misverstanden - vaak subtiel - betekenisvolle gevolgen kunnen hebben.

Een voorbeeld van interculturele misverstanden

In Aflevering 2 van de Lifeswap YouTube-serie, zien we hoe subtiele interculturele verschillen soms tot misverstanden kunnen leiden. Jörg, een Duitser die in Nieuw-Zeeland woont, belt zijn vriend Duncan, die uit Nieuw-Zeeland komt, om advies te vragen over een conflict in zijn gedeelde flat. Nadat Jörg zijn huisgenoot direct had verteld dat de theedoek “stonk” en vervangen moest worden, voelde zijn huisgenoot zich gekwetst en beledigd. Vanuit het perspectief van Jörg beschreef hij de situatie gewoon feitelijk en bood hij een praktische oplossing.

Duncan legt uit dat veel Kiwi's (mensen uit Nieuw-Zeeland) hebben de neiging om een dergelijke directe confrontatie te vermijden en geven de voorkeur aan een meer indirecte, attente communicatiestijl. Hij helpt Jörg begrijpen hoe hij zijn behoeften kan uiten op een manier die kritiek verzacht en de harmonie in relaties bewaart.

Wat we in dit voorbeeld zien is een verschil in wat de culturele psychologie noemt communicatiestijlen (Guo, 2020). Of mensen meer informatiegericht en lineair communiceren, zoals Jörg, of meer gericht zijn op interpersoonlijke relaties en een meer indirecte stijl hanteren, zoals Duncan, kan sterk worden beïnvloed door de culturele achtergrond waar ze vandaan komen. Communicatiestijlen zijn slechts één voorbeeld van interculturele verschillen die onze dagelijkse interacties vormgeven wanneer mensen uit verschillende culturen samenkomen.

Maar laten we bij het begin beginnen.

Wat is cultuur?

Cultuur is een alomtegenwoordig fenomeen dat invloed kan hebben op hoe we denken en ons gedragen als individuen. Een vaak geciteerde definitie beschrijft cultuur als “een vage verzameling basisaannames en -waarden, levensoriëntaties, overtuigingen, beleid, procedures en gedragsconventies die gedeeld worden door een groep mensen en die het gedrag van elk lid en zijn/haar interpretaties van de ‘betekenis’ van het gedrag van andere mensen beïnvloeden (maar niet bepalen)” (Spencer-Oatey, 2008, p. 3).

Met andere woorden, we worden allemaal beïnvloed door de cultuur waarin we leven, ook al is het moeilijk om duidelijk vast te stellen wat precies onze eigen cultuur kenmerkt. Zoals Kluckhohn het beroemd uitdrukte: “Het zouden nauwelijks vissen zijn die het bestaan van water ontdekten” (zoals geciteerd in Wolcott, 1975).

In het geval van Jörg en Duncan zouden we kunnen zeggen dat ze als “twee vissen uit twee verschillende vissenkommen” zijn. Om succesvol en positief met andere culturen om te gaan, breidt Jörg zijn _interculturele competentie _ uit met Duncan's steun. Maar is interculturele competentie alleen relevant in internationale of interetnische ontmoetingen, zoals in de relatie tussen Jörg en Duncan?

Oorspronkelijk werd gedacht dat interculturele competentie vooral gerelateerd was aan interetnische interacties (Sue et al., 1992). Recenter onderzoek toont echter aan dat ontmoetingen tussen individuen die verschillen in handicapstatus, sociale klasse, religie, leeftijd en seksuele of genderidentiteit ook een vorm van interculturele competentie vereisen (Arredondo et al., 1996; Israël & Selvidge, 2003; Lago, 2016; Moodley & Lubin, 2008). Al deze factoren vormen sociale groepen waarvan de leden bepaalde waarden, overtuigingen, gedragsconventies en manieren van betekenisgeving delen.

Waarom hebben we interculturele competentie nodig in de geestelijke gezondheidszorg? 

Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen, zoals migratie en ontheemding, maar ook de toenemende zichtbaarheid van lesbiennes, homo's, biseksuelen, transgenders en queer (LGBTQ) gemeenschappen, hebben geleid tot een grotere diversificatie van cliënten in de geestelijke gezondheidszorg, waarbij migranten, vluchtelingen en LGBTQ-personen kwetsbaarder zijn voor geestelijke gezondheidsproblemen (link Toni's en Taisa's blog posts hier). Deze ontwikkeling heeft geleid tot uitdagingen op zowel systemisch als individueel niveau.

Op systemisch niveau zijn nationale systemen voor geestelijke gezondheidszorg vaak onvoldoende toegerust om effectief te reageren op deze veranderende diversiteit aan cliënten. Onderzoek toont aan dat migranten- en vluchtelingenpopulaties hogere barrières ondervinden bij de toegang tot en het regelmatig bezoeken van psychotherapiediensten (Derr, 2016; Lehti et al., 2025; Von Lersner et al., 2019). Daarnaast is gebleken dat geestelijke gezondheidszorg minder effectief en van mindere kwaliteit is voor migranten, vluchtelingen en cliënten die tot een seksuele of genderminderheid behoren (Beard et al., 2017; Butt et al., 2015). Een van de redenen hiervoor zijn hiaten in psychologisch onderzoek die sociale groepen uit niet-WEIRD-contexten (Westers, Opgeleid, Geïndustrialiseerd, Rijk, Democratisch) benadelen (Wong & Cowden, 2022), evenals de ondervertegenwoordiging van psychotherapeuten met een minderheidsachtergrond binnen de standaard geestelijke gezondheidszorg (Solomonov et al., 2025).

Op individueel niveau komen psychotherapeuten zelf nieuwe uitdagingen tegen bij het werken met cultureel diverse cliënten (Mak & Shaw, 2015). Velen melden gevoelens van onzekerheid of zelfs overweldiging tijdens deze therapeutische ontmoetingen. Bijvoorbeeld, Kanakam (2022) ontdekten dat therapeuten vaak angst ervaren om iets ongepasts te zeggen of te doen wanneer ze omgaan met cliënten met een minderheidsculturele achtergrond, en velen gaven aan behoefte te hebben aan meer tijd en ruimte om na te denken over culturele kwesties binnen het therapeutische proces. Dergelijke gevoelens van onzekerheid kunnen ertoe leiden dat therapeuten het aangaan van gesprekken over cultuur en etniciteit vermijden (Chang & Berg, 2009), hoewel het behandelen van deze thema's essentieel is voor het onderzoeken van ervaringen zoals raciale profilering of anti-transgender houdingen in psychotherapie (Day-Vines et al., 2018).

Hoe ziet interculturele competentie in de geestelijke gezondheidszorg eruit?

Op individueel niveau, Sue en collega's (1992) stelden voor dat culturele competentie bij geestelijk verzorgers uit drie dimensies bestaat: (1) overtuigingen en houdingen, (2) kennis, en (3) vaardigheden.

Dit betekent dat (1) psychotherapeuten zich bewust moeten zijn van hoe hun eigen cultuur hun overtuigingen en houdingen heeft beïnvloed, en dat ze culturele verschillen tussen henzelf en hun cliënten moeten respecteren; (2) ze kennis moeten hebben over hun eigen culturele achtergrond, over processen zoals discriminatie en racisme, en over hoe hun communicatiestijl kan verschillen van die van hun cliënten; en (3) ze praktische vaardigheden moeten ontwikkelen om cliënten uit culturele minderheidsgroepen effectief te behandelen, bijvoorbeeld door interventiebenaderingen toe te passen die bijzonder zinvol zijn voor een specifieke populatie.

Interculturele competentie is ook geconceptualiseerd op een systemisch niveau (Kirmayer et al., 2012). Hier wordt interculturele competentie opgevat als een capaciteit van zorginstellingen, waarin organisatorische waarden, personeelsontwikkeling en institutionele structuren zorg ondersteunen die effectief en nuttig is voor diverse culturele groepen.

Hoe probeert Iguality dit aan te pakken?

Als instelling toont Iguality interculturele competentie door welzijnsactiviteiten aan te bieden, niet alleen in individuele settings, maar ook in gemeenschappen, om tegemoet te komen aan de uiteenlopende behoeften van cultureel diverse cliënten. Bovendien implementeert Iguality specifiek veel maatregelen en methodologieën om echte inclusie en diversiteit op diep niveau te bevorderen. In de praktijk kunnen leden van de gemeenschap betrokken worden bij de inventarisatie van behoeften en bij het ontwerp en de uitvoering van activiteiten, met name op het gebied van sport en sociaal samenleven. Op deze manier helpt de gemeenschap zelf vorm te geven aan wat nodig is om het collectieve welzijn te verbeteren.

Bovendien, door de hoge mate van diversiteit onder de administratieve medewerkers en psychotherapie vrijwilligers, Iguality's team niet alleen een betere afspiegeling van de etnische en culturele samenstelling van haar cliënten, maar kan ook psychotherapeuten en cliënten matchen op basis van culturele en taalkundige achtergrond. Tot slot biedt Iguality interculturele psychotherapie interventies, ondersteund door een expert in transculturele psychotherapie met uitgebreide ervaring op dit gebied. Adil Qureshi, die meertalige supervisiesessies verzorgt voor de psychotherapievrijwilligers van Iguality, is gepromoveerd in Counseling Psychology en heeft jarenlange ervaring in het lesgeven in crosscultureel management en in supervisie en training in de context van migratie en geestelijke gezondheid.

Al deze organisatorische kenmerken vragen om psychotherapeuten die al openstaan voor interculturele perspectieven, en tegelijkertijd hun competenties op dit gebied verder ontwikkelen. Psychotherapeuten die zich aansluiten bij Iguality en zich kunnen vinden in het streven naar inclusie en gelijke toegang tot geestelijke gezondheidszorg, brengen respect voor interculturele verschillen met zich mee en voldoen daarmee aan de dimensie (1) bewustwording en houding van Sue en collega's (1992). Door hun werk met cultureel diverse collega's en cliënten blijven ze hun (2) interculturele kennis uitbreiden, bijvoorbeeld met betrekking tot verschillende communicatiestijlen en geleefde ervaringen. Tot slot ondersteunt interculturele supervisie de ontwikkeling van (3) interculturele vaardigheden, waardoor vrijwilligers in de psychotherapie effectiever kunnen werken met cliënten van migranten, vluchtelingen, LGBTQ+ en andere minderheidsgroepen.

Conclusie

Interculturele competentie is geen vaste set vaardigheden, maar een voortdurende oefening van nieuwsgierigheid, nederigheid en het opbouwen van relaties. Net zoals Jörg, in ons voorbeeld uit het begin, leerde om communicatie vanuit een nieuw perspectief te zien, kunnen therapeuten en instellingen voor geestelijke gezondheidszorg leren om over verschillen heen te luisteren op manieren die het vertrouwen en de effectiviteit van zorg behouden. Wanneer cliënten zich niet alleen begrepen voelen als individuen, maar ook als leden van hun culturele wereld, wordt psychotherapie een ruimte waar mensen van alle culturele achtergronden zich meer op hun gemak voelen. Hoe meer we ons inzetten voor dit werk, hoe dichter we bij een geestelijke gezondheidszorg komen waarin iedereen, ongeacht achtergrond, zich gezien, veilig en welkom voelt.